1) Doğumu, Nesebi, Ailesi 2) Şemâili ve Şahsiyeti 3) Çocukluğu ve İlim Tahsili 4) Zikr-i Hafî ve Hızır (a.s.) Rivayeti 5) Yusuf Hemedânî’ye İntisabı 6) Bazı Kerâmet Rivayetleri 7) Kelimât-ı Kudsiyye 8) Öğütleri ve Vesâyâ 9) Eserleri 10) Halifeleri 11) Vefatı 12) Dipnotlar

Bilgi: Kimlik

Tarikat ehli içinde “serdar”, hakikat yolunda “dayanak”, marifet erbabı içinde “önder” diye anılan Hâce Abdulhâlık Gucdüvânî (Kuddise Sirruhû), rivayetlere göre hicrî 479 yılında Buhara civarında yer alan Gucdüvân kasabasında dünyaya gelmiştir.[1]

Ailesinin Buhara’ya Malatya’dan göç ettiği; babası Abdulcemil Efendi’nin zâhirî ve bâtınî ilimlerde derin, ayrıca İmam Mâlik (Rahimehullâh) nesline mensup bir zat olarak tanıtıldığı aktarılır.[2][3] Annesi için de “sultan kızlarından, sâliha bir hanım” ifadesi geçer.[3]

Bazı kaynaklarda, Abdulcemil Efendi’nin Hızır (Aleyhisselâm) ile sohbet edenler arasında zikredildiği; Hızır (Aleyhisselâm)’ın çocuğu olacağını müjdeleyip isminin “Abdulhâlık” konulmasını istediği, doğumdan sonra da bu ismin verildiği anlatılır.[4]

Bilgi: Şemâil

Şemâiline dair kayıtlarda; uzun boylu, iri başlı, yüzü güzel, teni beyaz; göğsü ve omuzları geniş bir yapıda olduğu zikredilir.[1] Ancak asıl dikkat çeken tarafı, kişiliğinde istikamet ve sadakati merkez almasıdır: sünnete bağlılık, bidatlerden ve nefsanî arzuların sürüklediği aşırılıklardan uzak durmak, metinlerde tekrarlanan bir çizgidir.[5]

Altın silsilenin onuncu halkası olarak; manevî emaneti şeyhi Yusuf Hemedânî (Kuddise Sirruhû)’den alıp Arif Rîvgerî (Kuddise Sirruhû)’ye ulaştırdığı belirtilir.[5] Ayrıca duasının makbul olduğu, insanlardan ve cinlerden bazı kimselerin dua talebi için uzak diyarlardan geldiği yönünde rivayetler nakledilir.[5]

Bilgi: İlim

Çocukluk yıllarını Gucdüvân’da geçirdikten sonra ilim tahsili için Buhara’ya yöneldiği nakledilir. Buhara’da dönemin âlimlerinden Allâme Sadruddîn’den ders alarak kısa zamanda zâhirî ilimlerde ilerlediği ifade edilir.[6]

Rivayete göre bir tefsir dersinde A‘râf Sûresi’nin 7/55 ayeti okunurken “gizli dua/zikrin mahiyeti” hakkında ince bir soru yöneltmiş, bunun üzerine hocası “bu ilm-i ledünnîdir; Allah dilerse seni bu sırra ulaştırır” meâlinde cevap vermiştir.[6]

Bilgi: Zikir

Metinlerde dikkat çeken anlatımlardan biri, “zikr-i hafî”nin öğrenilişine dair rivayettir. Abdulhâlık Gucdüvânî (Kuddise Sirruhû) bu konuyu sorarken, şeytanın insana nüfuzunu anlatan hadisi de hatırlatır: “Şeytan, insanoğlunun içinde kan gibi dolaşır.”[7] Bu hassasiyetin, gizli zikrin adabını öğrenme arzusunu büyüttüğü aktarılır.

Rivayete göre Hızır (Aleyhisselâm) gelerek kendisine “manevî evladım” hitabında bulunmuş, “zikr-i hafî”yi telkin etmiş; suya girmesi ve kalbiyle Lâ ilâhe illâllâh Muhammedün Resûlullah zikrini tekrarlaması tavsiye edilmiştir. Abdulhâlık Gucdüvânî (Kuddise Sirruhû) bu talimata uzun süre devam etmiştir.[8]

Bilgi: İntisab

Yusuf Hemedânî (Kuddise Sirruhû) hazretlerinin Buhara’ya gelişiyle, Abdulhâlık Gucdüvânî (Kuddise Sirruhû) onun sohbetine koşmuş; gönül zikriyle meşgul olan bu büyük mürşidden ayrılmayarak kemâliyle istifade ettiği belirtilmiştir. Kendi ifadesiyle “yirmi yaşında iken Hızır (Aleyhisselâm) onu Hâce Yusuf Hemedânî’ye gönderdi” şeklinde bir rivayet de aktarılır.[9]

Şeyhi Buhara’dan ayrıldıktan sonra hâllerini gizleyerek riyazete yöneldiği; bazen bir namaz vakti içinde Kâbe’ye gidip gelme gibi olağanüstü hâllerin kendisinden zuhur ettiği de menkıbeler arasında sayılır. Daha sonra irşada başlayıp pek çok kimseyi yetiştirdiği; bilhassa Şam taraflarında insanların kendisinden istifade ettiği anlatılır.[9]

Bilgi: Kerâmet

Aşure gününde sohbet meclisine derviş kıyafetiyle gelen bir gencin “mü’minin ferâseti” hadisini sorup sırrını öğrenmek istemesi meşhur rivayetlerdendir.[10] Hâce hazretlerinin gencin belindeki zünnârı (gayr-ı müslimlerin alameti sayılan kuşak)[11] keşfetmesi, gencin inkârına rağmen hırkası çıkarılınca zünnârın ortaya çıkması ve bunun üzerine iman etmesi anlatılır. Bu olaydan sonra Hâce’nin, müridlerine “zâhir zünnâr kesildi; biz de bâtın zünnârı olan ucbu keselim” meâlinde ders verdiği kaydedilir.[12]

Hâce Muhammed Pârsâ’nın naklettiği rivayette ise; uzaktan gelen bir misafirin “bize de dua edin” talebi üzerine, farzları eda ettikten sonra yapılan duanın kabul umuduna işaret eden; kişinin farzlara sarılıp dua kapısında durması gerektiğini öğütleyen sözleri aktarılır.[13]

Bilgi: Esaslar

Tarikat-ı Nakşibendiyye’de temel düsturlar arasında kabul edilen Kelimât-ı Kudsiyyenin (kudsî kelimeler) sekiz esası, Abdulhâlık Gucdüvânî (Kuddise Sirruhû) hazretine nisbet edilir:

Bu esaslara daha sonra Şâh-ı Nakşibend (Kuddise Sirruhû) tarafından üç “vukûf” ilave edildiği belirtilir: Vukûf-ı adedî, vukûf-ı zamânî, vukûf-ı kalbî.[14]

Bilgi: Nasihat

Vesâyâ (Vasiyetler) adıyla bilinen risalede; ilim, edep ve takvayı merkez alan, sünnet ve cemaat çizgisini korumayı öğütleyen; fıkıh ve hadis tahsilini teşvik eden; cahil sûfîlerden uzak durmayı tavsiye eden dikkat çekici ikazlar yer alır.[15]

Özet vurgular: Namazı cemaatle kılmak, şöhret ve makam arzusundan sakınmak, gereksiz münakaşadan kaçınmak, helâl lokmaya titizlik göstermek, az konuşup az yiyip az uyumak, insanlara şefkatle bakmak, kimseyi hor görmemek, dünyaya aldanmamak, dervişleri dost edinmek…[15]

Nefahâtü’l-Üns’te geçen bir muhaverede, bazı sözlerin “tercih” diliyle söylenmesini kabul etmeyip, kulun edebinin “emredildiği yere gitmek ve istenilen yerde durmak” olduğunu vurguladığı aktarılır.[16] Yine “şeytanın sâlike tesiri” hakkında; fenâ makamına ermemiş, öfke hâli sönmemiş kimseye şeytanın erişebileceğini; fenâ sırrına kavuşanda ise öfkenin değil “gayret”in kalacağını ve şeytanın gayret bulunan yerde barınmayacağını ifade eden sözleri nakledilir.[17]

Bilgi: Kitap

Kaynaklarda Hâce Abdulhâlık Gucdüvânî (Kuddise Sirruhû)’ye nisbet edilen iki eser özellikle öne çıkar:

Bilgi: Halife

Vefatına yakın, müridlerin terbiyesi için dört halife bıraktığı belirtilir.[20] Bunların başında silsilenin on birinci halkası olarak kabul edilen Mevlânâ Hâce Arif Rîvegerî (Kuddise Sirruhû) gelir.[21]

Diğer üç halifesi hakkında da kaynaklarda şu kısa bilgiler zikredilir:

Bilgi: İrtihal

Abdulhâlık Gucdüvânî (Kuddise Sirruhû)’nin hicrî 575 (m. 1179) yılında Gucdüvân’da vefat edip oraya defnedildiği kaydedilir.[23]

Bilgi: Kaynak