Silsile-i Aliyye’nin (Kaddesallâhu Esrârahum) altıncı halkası Mevlânâ Ebû Yezîd el-Bestâmî (Kuddise Sirruhû) Hazretleridir. Tasavvuftaki nisbeti üveysî yolla Mevlânâ Ca‘fer es-Sâdık (Radıyallâhu Anh) Hazretlerindendir. Kendilerinden sonra yüce Nakşibendiyye yolu Ebu’l-Hasan el-Harakânî (Kuddise Sirruhû) Hazretleriyle devam etmiştir. Zamanının kutbu sayılan bu büyük zat, dünyaya gönül bağlamayan bir irşad ehli olarak tanınmıştır.

İsmi Tayfûr b. Îsâ b. Sürûşân olarak zikredilir. Künyesi Ebû Yezîd’dir ve “Sultânu’l-Ârifîn” lakabıyla meşhurdur. Doğduğu yere nisbetle “Bestâmî” denilmiştir. Bazı kaynaklarda “Bistâmî” ifadesi de geçer. “Büyük Bâyezîd” tabiri, aynı isimle anılan diğer zatlarla karışmaması için kullanılmıştır. Önceki büyükler, onun yolunu “Tayfûriyye” diye de anmışlardır.

Şemâil-i Silsile-i Nakşibendiyye’de, mübarek teninin beyaz olduğu, sakalının seyrek bulunduğu, boyunun uzun olduğu nakledilir. Şemâilinin Hazreti Ebû Bekir (Radıyallahu Anh) şemâiline benzediği de zikredilmiştir.

Hicrî 160 (m. 776) veya 188 (m. 803) yıllarında İran’ın Horasan eyaletine bağlı Bestâm kasabasında dünyaya geldiği aktarılır. Ailesi ibadete düşkün kimselerdi. Dedesi Sürûşân’ın mecûsî iken İslâm’la şereflendiği rivayet olunur. Kardeşlerinden küçüğünün ismi Ali, büyüğünün ismi Âdem olarak zikredilmiştir.

Kaynaklarda, henüz annesinin karnındayken şüpheli lokmaya uzanıldığında rahatsızlık verdiğine dair rivayetler yer alır. Şakîk-i Belhî’nin sohbet meclisinde, kapı önünde oyun oynayan çocuklar arasında bulunan Bâyezîd için “yakında velî bir zat olur” işaretinin yapıldığı da nakledilmiştir.

Küçük yaşlardan itibaren şer‘î ilimlere yöneldi. Lokmân Sûresi 14. âyetin tesiriyle annesine hizmeti daha da öne aldı. Annesi “Seni Allah’a emanet ettim; O’na kulluğu bırakma” diyerek onu teşvik etti. O da hem ibadeti hem anne hizmetini birlikte yürütmeye gayret etti.

İbadetten tat alamadığı bir dönemde sebebi araştırıp annesine çocukken şüpheli lokma yedirip yedirmediğini sorduğu; annesinin komşudan izin almadan tattırdığı tarhanayı hatırladığı; helâlleşmeden sonra hâlin düzeldiği rivayet edilir. Hocası sınıfta raftan kitap istediğinde “edeben şimdiye kadar başımı kaldırıp etrafa bakmadım” demesi de meşhur örneklerdendir.

“Zahidlerle oldum ilerleyemedim… mücahidlerle kaldım ilerleyemedim… namaz ehliyle kaldım yine ilerleme göremedim” diyerek nihayet “Yâ Rab, sana hangi yolla varılır?” diye niyaz ettiğini ve “Nefsini bırak, gel” hitabını işittiğini anlatır. Zünnûn el-Mısrî ile mektuplaşmasında “Kafileyle giden er değildir; gerçek er sabaha kadar uyur da kendini konağın önünde bulur” ifadesi de nakledilmiştir.

“Bu derecelere nasıl erdin?” sorusuna dünyalığı kanaatle bağlayıp ümitlerini söndürmek şeklinde temsillerle cevap verdiği; “Ulular derecesi ne vakit olur?” sorusuna “Kusurunu görüp ıslah ettiğinde” dediği nakledilir. “Tasavvuf” için “kemerleri sıkmak ve dizgin çekmek” tarifine dair rivayet de meşhurdur.

Kerâmet rivayetleri çok olmakla birlikte, onun asıl vurgusu istikamettir. “Havada uçuyor musunuz?” sorusuna “Kuş da uçar; mümin kuştan üstündür” dediği nakledilir. Yahyâ b. Muâz naklinde, uzun müşahede hâlinin ardından “Ben bunları istemem; sana sığınırım” diye dua ettiği aktarılır. Emanet şişe meselesiyle helâlleşerek iç darlığını gidermesi de kul hakkı hassasiyetini gösteren misallerdendir.

Bazı sözlerinin sekir hâlinde anlaşılması güç olabildiği; bu yüzden yanlış anlayanlar tarafından uzaklaştırıldığı anlatılır. Ancak sünnete bağlılık ve edep ölçüsünü terk eden kimsenin “veli” diye övülemeyeceğini vurguladığı rivayet edilir. Kıbleye karşı edebe aykırı davrananı görünce geri dönmesi, bu ölçünün kuvvetli bir örneğidir.

Hicrî 234 (m. 848) yılında Bestâm’da vefat ettiği zikredilir; farklı tarihler de rivayet edilmiştir. Vefatına yakın “Seni gafletsiz zikredemedim; sana hakkıyla ibadet edemedim” mânasında ifadelerle mahviyetini dile getirdiği nakledilmiştir.